برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

امکانِ گذر از کلیشه‌ها | در حاشیه فیلم ابجد ساختۀ ابوالفضل جلیلی

[مدت‌زمان خواندن: ۴ دقیقه]

ابوالفضل جلیلی تا به امروز چند فیلم ساخته که هیچ‌کدام در ایران به‌صورت رسمی امکان اکران عمومی نیافته‌اند. فیلم ابجد هم یکی از آن‌ها است.

جلیلی و کارنامۀ ممنوع!

وقتی از این محدودیت حرف می‌زنیم، احتمالاً آن‌هایی که فیلم را ندیده‌اند جلیلی را فیلمسازی هم‌جهان با قبادی یا مخملباف تصور می‌کنند؛ حال آنکه چنین نیست. سینمای جلیلی (آنطور که فهمِ محدودِ من گواهی می‌دهد) جهانی‌ست یگانه و خاصِ او. جلیلی را فیلمسازی مؤلف می‌دانم و اگر هم در ایران محدودیت دارد، نه از سرِ شوق برای تشویق‌شدن از سوی جشنواره‌های خارجی، که برای بازنمایی بی‌سانسور و واقعی جامعه است.

امکان و کلیشه‌های انسان‌کُش

این‌ها همه مقدمه بود. می‌خواهم دربارۀ فیلم ابجد حرف بزنم، فیلمی که شاید بعید به‌نظر برسد، اما آن را چیزی در جهانِ انجمن شاعران مرده می‌بینم.

پوستری از فیلم ابجد
فیلم ابجد – ابوالفضل جلیلی

قصه، قصۀ امکان است. چه انتخابِ نامِ دقیقی: ساده و هوشیارانه. امکان، محصور در «نکن» و «نشو» و «نرو» و «نزن» و «نبین»ها است. دست به هر انتخابی بزند، بالأخره یکی هست که کاسه کوزه‌اش را به هم بزند. اما امکان، یادآورِ عبور از کلیشه‌ها است، کلیشه‌هایی که سدّ راه سلوک او در مسیرِ شدن هستند.

امکان در درون به این شعرِ مولوی باورمند است:

به قطره سیر کی گردد کسی کش هست استسقا
دلا زین تنگ زندان‌ها رهی داری به میدان‌ها

مولوی

حصارِ خرافه و سنت و جهل و قدرت

ملّا آتشِ جهنم را برابرِ ویلون خریدنش می‌گذارد. پدر به کتاب خواندنش می‌تازد. پدر به هر انتخابش می‌تازد. جامعه به عشقش به دختری یهودی خرده می‌گیرد. یهودی‌ها کتکش می‌زنند چون مسلمان است. مسلمان‌ها تهمتش می‌زنند چون عاشقِ دخترِ یهودی شده، عاشقِ معصوم…

یک مطلب در همین زمینه:  خداحافظی با خانهٔ کتابِ اشا

وقتی به جستجوی معصوم آواره می‌شود، یک واسطۀ یهودی از او می‌پرسد: به من بگو عشق چیه. امکان می‌گوید: نمی‌دانم. نمی‌داند و این یعنی او عاشق است؛ بی‌تئوری، بی‌هیچ آموخته و تفکرِ اکتسابی، بی‌هیچ علمی دربارۀ پستان و لب و فرج.

قفلِ زندان شکستن

امکانِ محصور در حصارهای مذهب، خرافه، سنت، عُرف، تهمت، قدرت، فقر و مرز، نمی‌نشیند. او رهرو است؛ اما نه مثلِ ویدیوهای انگیزشیِ این روزگار که با چند جملۀ پوشالیِ هیجانی می‌خواهند «قدرت» را مُسری کنند. قدرت در درونِ امکان است، در باورش به خودش.

در فیلم ابجد درست در آنجا که می‌رود دوربین بخرد و به فروشنده می‌گوید من تا به حال فیلم نساختم، اما به تلویزیون گفتم هفت فیلم ساخته‌ام. فروشنده می‌پرسد پس چه کار می‌خواهی بکنی؟ می‌گوید می‌خواهم داستانِ زندگی خودم را بسازم. فروشنده می‌گوید ازت خوشم آمد. امکان می‌پرسد چرا؟ فروشنده جواب می‌دهد: چون خودخواهی.

سلوک، سرنوشتِ امکان است و خودخواهی و تکیه بر خود، آغازِ راهش. گویی ابجد یعنی همین، یعنی الفبای زیستن در جهان هستی همین پذیرفتنِ خود و جستجوگری است.

عشقِ مردانه به معصوم

عشقِ امکان در فیلم ابجد نه از سرِ لذت است، نه در مقامِ ذلت. او نمی‌خواهد حفره‌های درونش را یا خلل‌های وجودی‌اش را با اضافه‌کردنِ معشوقه به حیاتش پنهان یا پُر کند. در هیچ‌کجای رابطۀ این دو، نشانه‌ای از ضعف، سستی و خودباختگی در امکان نمی‌بینیم.

انگار این بشر که تربیتش دستخوش ده‌ها عاملِ متضاد بیرونی (پدر و مادر، پدربزرگ، دایی، معلم توده‌ای، آخوندِ مدرسه، آخوند مسجد، آخوندِ مسجدِ مخفی و…) است، خودساختگیِ ذاتی دارد. عقب نمی‌نشیند، زور نمی‌پذیرد، بی‌حرمتی نمی‌کند و از مسیرش منحرف نمی‌شود.

خودخواهی برای سلوک

در خودخواهیِ امکان هیچ مرزی وجود ندارد. وقتی دسترنجش را می‌شمرد و از مادرش می‌شنود که: تو الان مستطیع هستی و باید بروی حج، امکان می‌گوید نه. و بساطِ نذری دادن به فقرا را راه می‌اندازد، فقرایی که مسلمان و یهودی و مسیحی ندارند.

یک مطلب در همین زمینه:  عشق راستین و میوۀ خدای‌گونه‌ای به نام جاودانگی

هستم اگر می‌روم

قصۀ امکان قصۀ انتخاب و ارادۀ آدمی است: در انتخاب مختاری، در عواقبش نه. و اگر پا پس بکشی، دیگر خودت نیستی. این است خودخواهی امکان که چند بار زندان و اخراج از مدرسه و فرار از مدرسه و تخطی از نظر پدر و مهاجرت و دعوا با خانوادۀ معصوم را به جان می‌خرد، اما از آنچه به آن باور دارد عقب نمی‌نشیند.

فیلم ابجد و روایتِ زخم نسل‌ها

اما این همۀ قصۀ امکان نیست. فیلم ابجد یادآور صدها زخم بر گُردۀ نسل‌هایی است که در این مملکت زیسته‌اند: زخمِ نه شنیدن‌ها، زخمِ سدّهایی از عُرف، زخمِ تیغِ سنت، زخمِ خرافه، زخمِ کوردلی‌هایی که هویت هر انسان را نشانه می‌گیرند.

ما این زخم‌ها را از که به یادگار داریم؟ همچون امکان، از پدر، مادر، معلم، ملّای مدرسه، ملّای مسجد، قانون، مجری قانون، تعصب.

. . .

محتوای ویژه: متنِ کاملِ این نوشته ویژۀ مشترکانی است که آبونه شده‌اند. برای دسترسی به متن کامل وارد / آبونه شوید:

یا همین امروز مشترک شوید و از مطالب ویژۀ کاغذ استنسیل بهره ببرید:

اگر هم به چرایی محدود شدن این محتوا اعتراض دارید، به این صفحه سر بزنید.

ورود مشترکان

یا همین امروز مشترک شوید و از مطالب ویژۀ کاغذ استنسیل بهره ببرید:

برخی از کتاب‌های من
کلت ۴۵ کلت ۴۵
reviews: 13
ratings: 59 (avg rating 3.69)

تذکره اندوهگینان تذکره اندوهگینان
reviews: 13
ratings: 28 (avg rating 4.18)

درخت به درخت به
reviews: 3
ratings: 16 (avg rating 3.31)

پادکست

اشتراک مطالب ویژه

کاغذ استنسیل مطالبِ ویژه‌ای برای مشترکان منتشر می‌کند. شما هم می‌توانید مشترک کاغذ استنسیل شوید و مطالب ویژه را کامل بخوانید.

جلیلی و کارنامۀ ممنوع!

وقتی از این محدودیت حرف می‌زنیم، احتمالاً آن‌هایی که فیلم را ندیده‌اند جلیلی را فیلمسازی هم‌جهان با قبادی یا مخملباف

امکان و کلیشه‌های انسان‌کُش

این‌ها همه مقدمه بود. می‌خواهم دربارۀ فیلم ابجد حرف بزنم، فیلمی که شاید بعید به‌نظر برسد، اما آن را چیزی

حصارِ خرافه و سنت و جهل و قدرت

ملّا آتشِ جهنم را برابرِ ویلون خریدنش می‌گذارد. پدر به کتاب خواندنش می‌تازد. پدر به هر انتخابش می‌تازد. جامعه به

قفلِ زندان شکستن

امکانِ محصور در حصارهای مذهب، خرافه، سنت، عُرف، تهمت، قدرت، فقر و مرز، نمی‌نشیند. او رهرو است؛ اما نه مثلِ

عشقِ مردانه به معصوم

خودخواهی برای سلوک

در خودخواهیِ امکان هیچ مرزی وجود ندارد. وقتی دسترنجش را می‌شمرد و از مادرش می‌شنود که: تو الان مستطیع هستی

هستم اگر می‌روم

قصۀ امکان قصۀ انتخاب و ارادۀ آدمی است: در انتخاب مختاری، در عواقبش نه. و اگر پا پس بکشی، دیگر

فیلم ابجد و روایتِ زخم نسل‌ها

اما این همۀ قصۀ امکان نیست. فیلم ابجد یادآور صدها زخم بر گُردۀ نسل‌هایی است که در این مملکت زیسته‌اند:

  • جلیلی و کارنامۀ ممنوع!
  • امکان و کلیشه‌های انسان‌کُش
  • حصارِ خرافه و سنت و جهل و قدرت
  • قفلِ زندان شکستن
  • عشقِ مردانه به معصوم
  • خودخواهی برای سلوک
  • هستم اگر می‌روم
  • فیلم ابجد و روایتِ زخم نسل‌ها