برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

نویسنده کیست، رمان چیست؟ | دربارۀ رمان

این نوشته در پی ارائه تعریفِ تک‌جمله‌ای از رمان، نویسنده و داستان نیست. به‌عنوان یک تجربه‌گرا در عرصۀ نوشتن، ناچار و مشتاقم به پرسشِ نویسنده کیست و رمان چیست مرتباً بیاندیشم. پیگیری معنای نویسندگی و رمان، برای کسی که می‌خواهد نویسنده باشد، وظیفۀ مستمر است.

نگاهی به پیشینه رابطۀ انسان و قصه

به گواهِ کتب مقدس یهودیت، مسیحیت و اسلام، از هزاران سال پیش از میلاد مسیح، انسان با قصه مأنوس بوده است. شالودۀ کتاب‌های مقدس، بدون استثنا بر قصه استوار است.

آنچه دربارۀ آدم، نوح، ابراهیم، اسحاق، اسماعیل، یعقوب، داود، سلیمان، موسی، عیسی و بسیاری دیگر می‌دانیم، برآمده از قصه‌هایی است که در کتاب‌های مقدس روایت شده است.

با گذشت میلیون‌ها سال از خلقت بشر و دگردیسی‌های زیستی و حتی مغزی، انسان همچنان به قصه و داستان معتاد است. خبرها، شایعه‌ها، سندها، روش‌های بازاریابی، ایده‌های جاسوسی، ایده‌های علمی،بازی‌ها، ورزش‌ها، غذاها، نوآوری‌های فناورانه و… همگی پشتوانۀ داستانی دارند و بر اساس سناریو شکل می‌گیرند.

در شکل‌گیری هر کدام از این‌ها، افراد، واکنش افراد، نتیجۀ عمل، کنش اولیه، بستر انجام، زمان و رابطه‌ها نقش دارند؛ درست مثلِ یک داستان.

انسان همچنان شیفته قصه است

رمان چیست که انسان را همچنان به خود می‌کشاند؟

پس از گذشت قرن‌ها از خلقت انسان، هنوز که هنوز است آنچه تودۀ مردم را به‌وجد می‌آورد و مسحور می‌کند یا به حرکت و انتخاب وامی‌دارد قصه است نه تکنیکِ قصه‌گویی. اگرچه تکنیک‌ها به‌روز می‌شوند تا شیوه‌ای نو برای ارائه قصه در دست داشته باشیم، اما محور قصه است، نه تکنیک. بشر مشتاق است بفهمد یا غافلگیر شود یا حتی گول بخورد، فرقی ندارد چطور.

این همه قصه برای چه؟

قصه‌های الهی، چیزی جز یادآوری و مثال نیستند. موسی فارغ از پیامبر بودن، یک انسان است. موسی خودِ ما است. ما، تکثیرشدگانِ موسی و عیسی و محمد و یحیی و ابراهیم و اسماعیل و ایوب و داود هستیم و قصۀ آن‌ها، یادآور این نکته است که انسان چیست، چه می‌کند، کجا می‌رود، چرا می‌رود و چه سرگذشتی دارد.

پاسخ نویسنده کیست را در این شعر می‌بینم:
روزها فکر من این است و همه‌شب سخنم
که چرا غافل از احوال دل خویشتنم
از کجا آمده‌ام آمدنم بهر چه بود
به کجا می‌روم آخر، ننمایی وطنم
مانده‌ام سخت عجب کز چه سبب ساخت مرا
یا چه بوده است مراد وی از این ساختنم
منسوب به مولانا
Tweet

قصه‌های بشری هم به‌گونه‌ای کم‌اثرتر و محدود، تلاشی برای بازنمایی حضور انسان در جهان و هستی‌اند.

یک مطلب در همین زمینه:  نویسندگی یعنی زیستنی پرهزینه و پررنج

و اما دربارۀ رمان

رمان چیست؟ رمان کاوش در هستی است و به‌تبع، رمان‌نویس کاوشگر هستی است.

اگر انسان را مهمترین عنصرِ هستی بدانیم (اشرف مخلوقات و کسی که زمین و آسمان برای او رام شده و کسی که خداوند او را برای خویش پرورده است)، کاوش در مسئلۀ انسان مهمترین رسالت رمان و رمان‌نویس است.

رمان چیست

رمان کاوش در هستی و مسئله هستی است

مسئلۀ انسان به‌تعبیر اگزیستانسیالیسی اروین یالوم همان «دلواپسی غایی» است: مرگ، آزادی، تنهایی و پوچی. 1یالوم، اروین. روان‌درمانی اگزیستانسیال. ترجمه سپیده حبیب.

پوچی در جهان ذهنی و فلسفۀ کامو مترادف بیهودگی یا پایان نیست. کامو (که او نیز از پیشگامان اگزیستانسیالیسم است)، پوچی را نقطۀ آغاز می‌داند و برخلافِ فیلسوفان خداباوری چون کی‌یر کگارد یا پاسکال مرکَبِ فردیت و ظرفیت انسانی را برای یافتن معنای زندگی زین می‌کند.2برای مطالعۀ بیشتر: پوچی آگاهانۀ کامو

چه خداباوران و چه خداناباوران، همه با مسئله انسان درگیر بوده‌اند. رمان‌نویس به‌عنوان یک کاوشگر هستی، در حقیقت به فلسفیدن، اندیشه‌ورزی و غور در مسئله‌های انسانی تعلق‌خاطر دارد و سرگرم همین کار است.

برخلاف ظاهربینان، حوادث اجتماعی و سیاسی و فرهنگی مسئله‌های انسانی نیستند، بلکه این‌ها همه نوعی بازخورد، میوه و نتیجۀ مسائل انسانی‌اند. بنابراین، رمان در پی کاوش در عمیق‌ترین لایه‌ها است و برای ملموس‌کردن کاوش خود، از مسائل مملموس و عینی به‌عنوان نقطۀ شروع بهره می‌گیرد.

چه کسی رمان‌نویس است و چه کسی نه

نویسنده کیست در ظاهر پرسش ساده‌ای است. هر کسی که کتابی چاپ کرده خود را نویسنده می‌نامد. فهرست نویسندگانی که نام‌شان در سیاهۀ خانۀ کتاب یا کتابخانۀ ملی ایران ثبت شده هزاران هزار است. بسیاری‌شان صفحه‌های کتاب یا ستون‌های روزنامه‌ها و مجلات و صفحه‌های نوری را سیاه کرده‌اند. اما نویسنده کیست؟

یک مطلب در همین زمینه:  نویسندۀ معاصر حرفی برای گفتن ندارد که از سانسور بترسد

کاوش در مسئلۀ هستی با بازارگرمی و شلوغ‌کاری محقق نمی‌شود. کاوش‌گران کم‌حرف، دائم‌الفکر و بی‌طمع‌اند.

نویسنده به‌عنوان نمونۀ محدود و حقیری از ذات واجب‌الوجود که از سوی او ظرفیت «آفریدن» را کسب کرده است، فقط با تربیت پیوستۀ فردی می‌تواند به توانِ کاوش در ژرفنای معناهای هستی بپردازد.

نویسنده با استعداد و میزان مهارتش در چیدن کلمات شناخته نمی‌شود.

پیش‌شرط نویسندگی اندیشه‌ورزی و غور در معنای خود و هستی است نه استعداد نوشتن. که البته این در نظرِ تودۀ غالب اجتماع و اعتباریاتِ پذیرفته‌شدۀ مرسوم، خود گناهی‌ست بزرگ و سزاوارِ طرد شدن.

این چیزی است که در هیچ کارگاه داستان‌نویسی به دانش‌آموزان نمی‌آموزند.

حسام‌الدین مطهری | Husam Motahari

حسام‌الدین مطهری | Husam Motahari

داستان‌نویس، کپی‌رایتر و استراتژیست محتوا متولد ۱۳۶۶ | دربارۀ انسان می‌نویسم و فعلاً برای امرار معاش، به حرفۀ کپی‌رایتینگ مشغولم

پیوندهای شخصی

مشاهدهٔ شناسنامهٔ کامل →

ورود مشترکان

یا همین امروز مشترک شوید و از مطالب ویژۀ کاغذ استنسیل بهره ببرید:

پسران سالخورده از گرد راه رسیدند

پسران سالخورده حسام الدین مطهری
برخی از کتاب‌های من
کلت ۴۵ کلت ۴۵
reviews: 13
ratings: 59 (avg rating 3.69)

تذکره اندوهگینان تذکره اندوهگینان
reviews: 13
ratings: 28 (avg rating 4.18)

درخت به درخت به
reviews: 3
ratings: 16 (avg rating 3.31)

پادکست

در شبکه‌های اجتماعی

بهره‌مندی از مطالب ویژهآبونه‌شدن
+ +

دورۀ آموزشی رسمِ نوشتن

دورۀ آنلاین رسمِ نوشتن، از تیر تا شهریور ۹۸ برگزار خواهد شد. در این دوره، زیستِ نویسندگی را مبنای درس قرار داده‌ام