برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

داستانی در نقدِ ایدئولوژی

[مدت‌زمان خواندن: ۴ دقیقه]

باشگاه کتاب فرهنگسرای ارسباران در چهلمین برنامهٔ خود و در اولین جلسه از سلسله نشست‌های «نقد قلم» درسال ۹۲، روز چهارشنبه پنجم تیرماه به نقد و بررسی اولین رمان حسام الدین مطهری، «کلت ۴۵» پرداخت. در این نشستِ صمیمی  که با حضور  حسام الدین مطهری (نویسنده) و محمد کاظم مزینانی (منتقد و نویسنده) برگزار شد، مطهری در پاسخ به این سؤال که آیا رمانِ ایشان در گونهٔ ادبیاتِ انقلاب طبقه‌بندی می‌شود یا خیر، بیان کرد: «این الفاظ و تعاریف توسط دستگاه‌های دولتی ساخته شده است.  این رمان، رمان مردم است و  سر و کارش با جامعه است. در اصل یک رمان‌نویس با مردم و  تاریخِ مرز و بوم خود در ارتباط است. معتقدم که مردم در تاریخ حضور دارند و سازنده آن هستند و ما باید در مورد آن بنویسیم. ضمنِ آن‌که ژانر، تعریفِ دیگری دارد و نمی‌توان عنوانِ «ادبیاتِ انقلاب» را یک ژانر دانست. کلت ۴۵ دربارهٔ دوره‌ای صحبت می‌کند که مردم در آن حضور فعال دارند و تاریخ را می‌سازند. رمان دقیقاً مصداق جملهٔ «تاریخ تکرار می شود» است.»

وی در ادامه گفت: «بعداز انتخابات ۸۸ شاهد بودیم که برخی از  پیوندهای خانوادگی از هم گسسته شد و موضوعِ انتخابات تبدیل به بحث و تنش در میان خانواده‌ها شد. این رمان به نوعی با نگاه به این اتفاقات نوشته شد. حتی در انتخابات خرداد ماه ۹۲ نیز از طرق مختلف به مخاطبان خود پیشنهاد خواندن این کتاب را می‌دادم تا شاید برخی از رخدادها و تلخی‌های گذشته دوباره برایشان بازنمایی شود.»

مطهری در خصوص چرایی انتخاب موضوعِ سازمانِ مجاهدین خلق و اتفاقاتِ مرتبط با آن در دهه پنجاه و شصت شمسی و  همچنین خلق ایدهٔ اولیهٔ رمان گفت: «در جامعهٔ سیاست‌زدهٔ ایران، اگر رمان‌نویس بخواهد رمانش مورد توجه قرار گیرد، ترجیح می‌دهد به سراغ موضوعات عاشقانه برود چون به محضِ آن‌که کسی بفهمد یک رمان سیاسی‌ست، به دلیلِ جهت‌گیری‌هایِ شخصی، نسبت به آن گارد پیدا کند. شاید جوانی و جسارت باعثِ گرایش من به این موضوع شد. ایدهٔ اولیه در دیدار با یک رزمندهٔ دفاع مقدس  و خاطره وی در مورد عملیات مرصاد شکل گرفت. ایشان در زمان بازگشت از عملیات مرصاد و در جریان دیدار با خانوادهٔ یکی از شهدای آن عملیات، مطلع می‌شود که یکی از همسایه‌های آن‌ها در جریانِ همان عملیات در جبههٔ مخالف(منافقین) کشته شده است. شنیدن داستانِ این همجواری و دشمنی تؤامان، روی من بسیار اثرگذار بود.»

یک مطلب در همین زمینه:  «کلت 45» در تلتکست شبکهٔ چهار

وی در ادامه اضافه کرد: «ما همواره شاهد وقایع و اتفاقاتی در تاریخ‌مان بوده‌ایم که ریشهٔ آن‌ها دوری از تعقل و اندیشه‌گرایی بوده است. این گونه بود که خط اصلی داستان به ذهنم رسید. آدم‌هایی از یک خانواده که تا زمانی که سیاست وارد زندگی آن‌ها نشده خوشبخت‌اند و بعد از ورود سیاست و ایدئولوژی‌گرایی است که رو به رویِ هم قرار می‌گیرند.»

مطهری در پاسخ به سؤالی در خصوص تعبیرِ «حفرهٔ بلا» در رمان که به نظر مفهومی کلیدی در کلیت داستان است، گفت: «داستان دارای تمی سیاسی است و  مفهوم «حفرهٔ بلا» نیز دقیقاً همان سیاست و نفوذ آن در میان خانواده‌های ایرانی است. متأسفانه جامعهٔ ما در طول تاریخ معاصرمان هیچ راهِ گریزی از سیاست نداشته است و همواره با مسائل سیاسی درگیر بوده است. آرمان‌شهرِ من شهری است که مردم درگیر نفسِ زندگی هستند و سیاست جایی در زندگی‌شان ندارد.» وی اضافه کرد: «به عقیدهٔ من تنها راهِ حلِ برون‌رفت از چنین حفرهٔ بلایی، اندیشه‌محوری و عقل‌گرایی است. ایدئولوژی‌گرایی بدونِ هیچ فکر و اندیشه و منطق، سرانجامی جز  نابودی افراد و  جامعهٔ حول آن‌ها ندارد.»

مطهری ضمن ابراز امیدواری و تمایل به این که روزی کتابش مورد اقتباس سینمایی یا تلویزیونی قرار گیرد گفت: «ما نویسندگان نمی‌توانیم به دنبال کارگردان‌ها و فیلمنامه‌نویس‌ها راه بیفتیم تا کتاب ما را تبدیل به فیلم و سریال کنند. این امر تنها با تعامل، شناخت و ارتباط بهتر میان سینما و ادبیات امکان‌پذیر است.» او دربارهٔ فقدانِ ساز و کارِ مناسبِ اقتباسِ ادبی گفت: «ما ساز و کارِ مناسب و تعریف‌شده‌ای برایِ اقتباس نداریم. چنان‌که برایِ نقد و تبلیغ و توزیعِ کتاب هم ساز و کارِ تعریف‌شده‌ای در کشورمان وجود ندارد. همین‌گونه است که نمی‌توانیم انتظارِ پیش‌رفتِ جدی در ادبیات‌مان داشته باشیم چون از دنیا چند قدم عقب‌تر هستیم.»

محمد کاظم مزینانی، نویسندهٔ رمان پرفروش تاریخی «شاه بی‌شین»، در پاسخ به سؤالی در خصوص چگونگی درکِ مخاطبانِ جوان از وقایعِ تاریخیِ رمانِ «کلت ۴۵» و نقشِ مستندات تاریخی در آن، گفت: «آقای مطهری ۲۶ سال سن دارند و بنده در زمان انقلاب ۱۴ ساله بودم. پس درک ما از موضوع انقلاب به علت درک و عدم درک آن دوران متفاوت است. از سوی دیگر نسل جدید که دسترسی به اسناد انقلاب ندارد و درکی از اتفاقات گذشته نداشته است، نیاز به منابعی دارد که آن‌ها را در رسیدن به بینش خوب و مناسب از رویدادهای پیش، حین و پس از انقلاب یاری کند. آقای مطهری در این امر بسیار خوب عمل کرده است.اگر دقیق‌تر بخواهیم نگاه کنیم، نویسنده در این کتاب تاریخ را دخیل کرده است اما این اسناد تاریخی نتوانسته است باعث ایجاد یک سبک ادبی شود.»

یک مطلب در همین زمینه:  شوخیِ امیدمهدی‌نژاد با کلت 45

مزینانی در ادامه افزود: «به علت سبک روایتِ کتاب که دانای کل است، قضاوت‌های نویسنده در موضوع کتاب دخیل شده و این امر با توجه به تاریخی بودن رمان به کلیت کار لطمه زده است. این امر به علاوه نمادپردازی‌هایی چون حاجی، مسجد، حزب مؤتلفه و… باعث شکل‌گیری دیدگاهی نزد مخاطب می‌شود که نویسنده مذهبی است. در کل انتخاب سبک دانای کل و همچنین درگیرشدن نویسنده با مسایلی چون خوب، بد، خیر، شر و…  وی را درگیر دوگانه‌پردازی کرده است، در صورتی که اگر این سبک وجود نداشت این اتفاق رخ نمی‌داد.»

مزینانی ضمن بیان این موضوع که کلت ۴۵ کتاب خوبی است اما تناقضات، کتاب را فدا کرده است تاکید کرد: «نویسنده باید قضاوت را برعهده مخاطب بگذارد. دید مثبتی که نزد مردم نسبت به آقایان سید مهدی شجاعی و رضا امیرخانی وجود دارد به این خاطر است که آن‌ها مخاطب را در برابر دیالوگ‌ها قرار می‌دهند و آن‌جاست که مخاطب خود را جای شخصیت‌های داستان قرار می‌دهد. قضاوت‌ها باید چنان هنرمندانه به کار برده شود تا مخاطب متوجه نشود که دانای کلی از بیرون در حال قضاوت به جای اوست.»

ایشان در پایان افزود: «امیدوارم با توجه به تیزبینی که آقای مطهری دارد کارهای بعدی او تجربی‌تر و به‌روزتر باشد.»

ورود مشترکان

یا همین امروز مشترک شوید و از مطالب ویژۀ کاغذ استنسیل بهره ببرید:

برخی از کتاب‌های من
کلت ۴۵ کلت ۴۵
reviews: 13
ratings: 59 (avg rating 3.69)

تذکره اندوهگینان تذکره اندوهگینان
reviews: 13
ratings: 28 (avg rating 4.18)

درخت به درخت به
reviews: 3
ratings: 16 (avg rating 3.31)

پادکست

اشتراک مطالب ویژه

کاغذ استنسیل مطالبِ ویژه‌ای برای مشترکان منتشر می‌کند. شما هم می‌توانید مشترک کاغذ استنسیل شوید و مطالب ویژه را کامل بخوانید.